Bu üç kişinin imzasını, bütün Osmanlı toplumunun ortak kararı olarak değerlendirmek doğru olmaz. Bir devletin resmî temsilcilerinin imza atması, halkın bu kararı benimsediğini veya ülkenin diğer siyasi kurumlarının aynı görüşte olduğunu göstermez.
Nitekim Anadolu'da gelişen Millî Mücadele hareketi, İstanbul hükûmetinin izlediği siyaseti kabul etmiyordu. Ankara'da kurulan Türkiye Büyük Millet Meclisi, kendisini milletin iradesini temsil eden siyasi merkez olarak görüyordu. Dolayısıyla aynı dönemde iki ayrı meşruiyet iddiası ortaya çıkmıştı: Bir tarafta padişah ve İstanbul hükûmeti, diğer tarafta Ankara'daki millî hareket.
Bu durum, Sevr Antlaşması'nın neden uygulanamadığını anlamak bakımından belirleyicidir. Antlaşmayı imzalayan heyet, ülkenin tamamında etkin bir siyasi ve askerî otoriteye sahip değildi. Anadolu'da silahlı direniş büyüyor, Ankara hükûmeti kendi kurumlarını oluşturuyor ve halkın farklı kesimleri bağımsızlık mücadelesine katılıyordu.
Amerika Birleşik Devletleri Dışişleri Bakanlığı'nın tarihsel belgelerinde de Türk milliyetçi hareketinin antlaşmayı onaylamayı reddettiği ve İtilaf Devletleri'nin bu onayı zorla kabul ettiremediği belirtiliyor. Office of the Historian
Buradan çıkarılabilecek önemli sonuç şu: Bir anlaşmanın kâğıt üzerinde hazırlanması ve imzalanması, onun sahada uygulanabileceğini garanti etmez. Hukuki metinlerin arkasında siyasi meşruiyet, askerî kapasite, toplumsal kabul ve uygulama gücü bulunmalıdır.
[HEADING=1]5. Sevr Antlaşması Neden Bu Kadar Ağır Şartlar İçeriyordu?[/HEADING]
Sevr Antlaşması 433 maddeden oluşuyordu ve Osmanlı Devleti'nin topraklarını, askerî kapasitesini, ekonomik bağımsızlığını ve uluslararası konumunu derinden etkileyecek hükümler içeriyordu.
Başlıca düzenlemeleri birkaç başlık altında inceleyebiliriz:
- Toprak kayıpları: Osmanlı Devleti'nin Arap vilayetleri üzerindeki egemenliği sona erdiriliyor; Suriye ve Irak gibi bölgeler yeni manda düzenlemelerine tabi tutuluyordu. Doğu Trakya ve İzmir çevresindeki topraklar konusunda Yunanistan lehine hükümler öngörülüyordu.
- Boğazlar: İstanbul ve Çanakkale boğazları çevresindeki askerî ve siyasi kontrol ciddi ölçüde sınırlandırılıyor, uluslararası bir komisyon düzeni kurulması planlanıyordu.
- Doğu Anadolu: Ermenistan'ın sınırlarının belirlenmesi için ABD Başkanı Woodrow Wilson'ın hakemliğine başvurulmasını öngören hükümler bulunuyordu.
- Askerî kısıtlamalar: Osmanlı ordusunun mevcudu ve askerî kapasitesi ciddi biçimde sınırlandırılıyordu.
- Ekonomik ve mali denetim: Devletin mali bağımsızlığını ve ekonomik karar alma kapasitesini daraltabilecek düzenlemeler getiriliyordu.
Bu hükümlerin kapsamı, antlaşmanın yalnızca bir sınır düzenlemesi olmadığını gösteriyor. Sevr, Osmanlı yönetiminin gelecekte kendi güvenliğini sağlama ve bağımsız politika izleme imkânlarını da önemli ölçüde sınırlandırmayı hedefliyordu. Antlaşmanın siyasi hükümleri, örneğin İstanbul'un statüsü ve boğazlar hakkındaki düzenlemeler, özgün metinde görülebilir. Wikisource, the free online library+1
Bununla birlikte, tarihsel değerlendirmelerde bir başka noktayı gözden kaçırmamak gerekiyor: İtilaf Devletleri'nin kendi aralarında da çıkar farklılıkları vardı. Her devletin hedefi aynı değildi ve antlaşmanın bazı hükümleri, savaş sonrasındaki güç mücadelesinin uzlaşma arayışlarını yansıtıyordu.
Benim değerlendirmeme göre Sevr'in en önemli özelliği, toprak kaybının ötesinde bir egemenlik sorunu yaratmasıydı. Bir ülke belirli topraklarını kaybedebilir ve daha sonra diplomatik yollarla sınırlarını değiştirebilir. Fakat ordusunun büyüklüğü, mali kararları, stratejik geçiş yolları ve dış politikası üzerinde geniş kısıtlamalar bulunduğunda bağımsız hareket etme kapasitesi de zayıflar.
Bu nedenle Sevr'i incelerken yalnızca haritada hangi bölgenin kime bırakıldığına bakmak yeterli değildir. Antlaşmanın devletin karar alma gücünü nasıl etkileyeceğini de değerlendirmek gerekir.
[HEADING=1]6. Türkiye Büyük Millet Meclisi Sevr Antlaşması'na Neden Karşı Çıktı?[/HEADING]
Sevr Antlaşması'nın kaderini belirleyen en önemli gelişmelerden biri, 23 Nisan 1920'de Türkiye Büyük Millet Meclisinin Ankara'da açılmasıydı. Bu gelişme, yalnızca yeni bir meclisin faaliyete başlaması değildi; aynı zamanda ülkenin geleceği konusunda farklı bir siyasi iradenin ortaya çıkması anlamına geliyordu.
Mustafa Kemal Paşa ve Ankara'daki millî hareketin diğer temsilcileri, İstanbul hükûmetinin İtilaf Devletleri karşısında izlediği siyaseti kabul etmiyordu. Onlara göre ülkenin geleceği, işgal altındaki İstanbul'da alınan kararlarla değil, milletin temsilcilerinin oluşturduğu bir siyasi iradeyle belirlenmeliydi.
Ankara'nın itirazı sadece antlaşmanın ağır hükümlerine yönelik değildi. Temel meselelerden biri de İstanbul hükûmetinin ülkenin tamamı adına böyle bir karar alma yetkisinin sorgulanmasıydı.
TBMM, 7 Haziran 1920'de İstanbul'un işgalinden sonra İstanbul hükûmetince imzalanan antlaşmaları geçersiz saymayı amaçlayan düzenlemeyi kabul etti. Millî hareket, Sevr'in imzalanmasını da tanımadı. Bu tavır, iki hükûmet arasındaki siyasi ve hukuki çatışmayı daha da belirginleştirdi. Atatürk Ansiklopedisi+1
Burada dikkat çekici olan, Ankara'nın yalnızca karşı çıkmakla yetinmemesidir. TBMM, düzenli ordu kurma, vergi toplama, diplomatik ilişkiler geliştirme ve askerî mücadeleyi örgütleme gibi faaliyetlerle alternatif bir yönetim yapısı oluşturdu.
Bir antlaşmaya karşı çıkmak tek başına yeterli değildir. O antlaşmanın uygulanmasını engelleyecek siyasi iradeye, toplumsal desteğe ve kurumsal kapasiteye de ihtiyaç vardır. Millî Mücadele'nin başarıya ulaşmasında bu unsurların birlikte hareket etmesi etkili oldu.
Bana göre Sevr'in uygulanamamasını açıklayan en önemli faktörlerden biri budur: Ankara hükûmeti, bağımsızlık fikrini yalnızca bir söylem olarak bırakmadı; onu siyasi ve askerî bir programa dönüştürdü.
Burada forumda tartışmaya değer bir soru ortaya çıkıyor: Eğer TBMM kurulmamış olsaydı, Anadolu'daki direniş aynı ölçüde örgütlenebilir miydi? Yoksa birbirinden bağımsız yerel direniş hareketleri, uluslararası güç dengeleri karşısında daha fazla zorlanır mıydı?
Bu sorunun kesin bir cevabı yok. Ancak tarihsel gelişmeler, ortak bir siyasi merkezin ve kurumsal örgütlenmenin direnişin sürdürülebilirliği açısından ne kadar önemli olduğunu gösteriyor.
[HEADING=1]7. Sevr Antlaşması Gerçekten Yürürlüğe Girdi mi?[/HEADING]
Bu sorunun cevabı, konunun en çok karıştırılan noktalarından birini açıklıyor.
Sevr Antlaşması imzalandı, ancak öngörülen onay süreci tamamlanmadığı için yürürlüğe girmedi.
Uluslararası antlaşmalarda imza, onay ve yürürlüğe girme farklı hukuki aşamalardır. Bir antlaşma imzalandığında taraflar metin üzerinde anlaşmış olabilir; ancak antlaşmanın kendi hükümlerinde öngörülen onay işlemlerinin tamamlanması gerekebilir.
Sevr örneğinde Osmanlı heyeti imza attı, fakat Osmanlı Meclis-i Mebusanı antlaşmayı onaylamadı. Ankara'daki TBMM de antlaşmayı reddetti. Dolayısıyla Sevr'in hükümleri, Osmanlı Devleti'nin tamamında uygulanabilir ve yürürlükte bir barış düzenine dönüşmedi.
Amerika Birleşik Devletleri Dışişleri Bakanlığı'nın tarihsel belgelerinde, Türk milliyetçi hareketinin antlaşmayı onaylamayı reddettiği ve İtilaf Devletleri'nin bu onayı zorla sağlayamadığı açıkça belirtiliyor. Office of the Historian
Peki, Osmanlı yönetiminin Saltanat Şûrası'nda kabul yönünde karar almış olması neden yeterli olmadı?
Çünkü siyasi kabul ile antlaşmanın uluslararası hukuk bakımından yürürlüğe girmesi aynı şey değildir. Ayrıca Ankara hükûmetinin varlığı, ülke adına kimin karar verebileceği konusunda ciddi bir meşruiyet çatışması yaratmıştı.
Nitekim Anadolu'da gelişen Millî Mücadele hareketi, İstanbul hükûmetinin izlediği siyaseti kabul etmiyordu. Ankara'da kurulan Türkiye Büyük Millet Meclisi, kendisini milletin iradesini temsil eden siyasi merkez olarak görüyordu. Dolayısıyla aynı dönemde iki ayrı meşruiyet iddiası ortaya çıkmıştı: Bir tarafta padişah ve İstanbul hükûmeti, diğer tarafta Ankara'daki millî hareket.
Bu durum, Sevr Antlaşması'nın neden uygulanamadığını anlamak bakımından belirleyicidir. Antlaşmayı imzalayan heyet, ülkenin tamamında etkin bir siyasi ve askerî otoriteye sahip değildi. Anadolu'da silahlı direniş büyüyor, Ankara hükûmeti kendi kurumlarını oluşturuyor ve halkın farklı kesimleri bağımsızlık mücadelesine katılıyordu.
Amerika Birleşik Devletleri Dışişleri Bakanlığı'nın tarihsel belgelerinde de Türk milliyetçi hareketinin antlaşmayı onaylamayı reddettiği ve İtilaf Devletleri'nin bu onayı zorla kabul ettiremediği belirtiliyor. Office of the Historian
Buradan çıkarılabilecek önemli sonuç şu: Bir anlaşmanın kâğıt üzerinde hazırlanması ve imzalanması, onun sahada uygulanabileceğini garanti etmez. Hukuki metinlerin arkasında siyasi meşruiyet, askerî kapasite, toplumsal kabul ve uygulama gücü bulunmalıdır.
[HEADING=1]5. Sevr Antlaşması Neden Bu Kadar Ağır Şartlar İçeriyordu?[/HEADING]
Sevr Antlaşması 433 maddeden oluşuyordu ve Osmanlı Devleti'nin topraklarını, askerî kapasitesini, ekonomik bağımsızlığını ve uluslararası konumunu derinden etkileyecek hükümler içeriyordu.
Başlıca düzenlemeleri birkaç başlık altında inceleyebiliriz:
- Toprak kayıpları: Osmanlı Devleti'nin Arap vilayetleri üzerindeki egemenliği sona erdiriliyor; Suriye ve Irak gibi bölgeler yeni manda düzenlemelerine tabi tutuluyordu. Doğu Trakya ve İzmir çevresindeki topraklar konusunda Yunanistan lehine hükümler öngörülüyordu.
- Boğazlar: İstanbul ve Çanakkale boğazları çevresindeki askerî ve siyasi kontrol ciddi ölçüde sınırlandırılıyor, uluslararası bir komisyon düzeni kurulması planlanıyordu.
- Doğu Anadolu: Ermenistan'ın sınırlarının belirlenmesi için ABD Başkanı Woodrow Wilson'ın hakemliğine başvurulmasını öngören hükümler bulunuyordu.
- Askerî kısıtlamalar: Osmanlı ordusunun mevcudu ve askerî kapasitesi ciddi biçimde sınırlandırılıyordu.
- Ekonomik ve mali denetim: Devletin mali bağımsızlığını ve ekonomik karar alma kapasitesini daraltabilecek düzenlemeler getiriliyordu.
Bu hükümlerin kapsamı, antlaşmanın yalnızca bir sınır düzenlemesi olmadığını gösteriyor. Sevr, Osmanlı yönetiminin gelecekte kendi güvenliğini sağlama ve bağımsız politika izleme imkânlarını da önemli ölçüde sınırlandırmayı hedefliyordu. Antlaşmanın siyasi hükümleri, örneğin İstanbul'un statüsü ve boğazlar hakkındaki düzenlemeler, özgün metinde görülebilir. Wikisource, the free online library+1
Bununla birlikte, tarihsel değerlendirmelerde bir başka noktayı gözden kaçırmamak gerekiyor: İtilaf Devletleri'nin kendi aralarında da çıkar farklılıkları vardı. Her devletin hedefi aynı değildi ve antlaşmanın bazı hükümleri, savaş sonrasındaki güç mücadelesinin uzlaşma arayışlarını yansıtıyordu.
Benim değerlendirmeme göre Sevr'in en önemli özelliği, toprak kaybının ötesinde bir egemenlik sorunu yaratmasıydı. Bir ülke belirli topraklarını kaybedebilir ve daha sonra diplomatik yollarla sınırlarını değiştirebilir. Fakat ordusunun büyüklüğü, mali kararları, stratejik geçiş yolları ve dış politikası üzerinde geniş kısıtlamalar bulunduğunda bağımsız hareket etme kapasitesi de zayıflar.
Bu nedenle Sevr'i incelerken yalnızca haritada hangi bölgenin kime bırakıldığına bakmak yeterli değildir. Antlaşmanın devletin karar alma gücünü nasıl etkileyeceğini de değerlendirmek gerekir.
[HEADING=1]6. Türkiye Büyük Millet Meclisi Sevr Antlaşması'na Neden Karşı Çıktı?[/HEADING]
Sevr Antlaşması'nın kaderini belirleyen en önemli gelişmelerden biri, 23 Nisan 1920'de Türkiye Büyük Millet Meclisinin Ankara'da açılmasıydı. Bu gelişme, yalnızca yeni bir meclisin faaliyete başlaması değildi; aynı zamanda ülkenin geleceği konusunda farklı bir siyasi iradenin ortaya çıkması anlamına geliyordu.
Mustafa Kemal Paşa ve Ankara'daki millî hareketin diğer temsilcileri, İstanbul hükûmetinin İtilaf Devletleri karşısında izlediği siyaseti kabul etmiyordu. Onlara göre ülkenin geleceği, işgal altındaki İstanbul'da alınan kararlarla değil, milletin temsilcilerinin oluşturduğu bir siyasi iradeyle belirlenmeliydi.
Ankara'nın itirazı sadece antlaşmanın ağır hükümlerine yönelik değildi. Temel meselelerden biri de İstanbul hükûmetinin ülkenin tamamı adına böyle bir karar alma yetkisinin sorgulanmasıydı.
TBMM, 7 Haziran 1920'de İstanbul'un işgalinden sonra İstanbul hükûmetince imzalanan antlaşmaları geçersiz saymayı amaçlayan düzenlemeyi kabul etti. Millî hareket, Sevr'in imzalanmasını da tanımadı. Bu tavır, iki hükûmet arasındaki siyasi ve hukuki çatışmayı daha da belirginleştirdi. Atatürk Ansiklopedisi+1
Burada dikkat çekici olan, Ankara'nın yalnızca karşı çıkmakla yetinmemesidir. TBMM, düzenli ordu kurma, vergi toplama, diplomatik ilişkiler geliştirme ve askerî mücadeleyi örgütleme gibi faaliyetlerle alternatif bir yönetim yapısı oluşturdu.
Bir antlaşmaya karşı çıkmak tek başına yeterli değildir. O antlaşmanın uygulanmasını engelleyecek siyasi iradeye, toplumsal desteğe ve kurumsal kapasiteye de ihtiyaç vardır. Millî Mücadele'nin başarıya ulaşmasında bu unsurların birlikte hareket etmesi etkili oldu.
Bana göre Sevr'in uygulanamamasını açıklayan en önemli faktörlerden biri budur: Ankara hükûmeti, bağımsızlık fikrini yalnızca bir söylem olarak bırakmadı; onu siyasi ve askerî bir programa dönüştürdü.
Burada forumda tartışmaya değer bir soru ortaya çıkıyor: Eğer TBMM kurulmamış olsaydı, Anadolu'daki direniş aynı ölçüde örgütlenebilir miydi? Yoksa birbirinden bağımsız yerel direniş hareketleri, uluslararası güç dengeleri karşısında daha fazla zorlanır mıydı?
Bu sorunun kesin bir cevabı yok. Ancak tarihsel gelişmeler, ortak bir siyasi merkezin ve kurumsal örgütlenmenin direnişin sürdürülebilirliği açısından ne kadar önemli olduğunu gösteriyor.
[HEADING=1]7. Sevr Antlaşması Gerçekten Yürürlüğe Girdi mi?[/HEADING]
Bu sorunun cevabı, konunun en çok karıştırılan noktalarından birini açıklıyor.
Sevr Antlaşması imzalandı, ancak öngörülen onay süreci tamamlanmadığı için yürürlüğe girmedi.
Uluslararası antlaşmalarda imza, onay ve yürürlüğe girme farklı hukuki aşamalardır. Bir antlaşma imzalandığında taraflar metin üzerinde anlaşmış olabilir; ancak antlaşmanın kendi hükümlerinde öngörülen onay işlemlerinin tamamlanması gerekebilir.
Sevr örneğinde Osmanlı heyeti imza attı, fakat Osmanlı Meclis-i Mebusanı antlaşmayı onaylamadı. Ankara'daki TBMM de antlaşmayı reddetti. Dolayısıyla Sevr'in hükümleri, Osmanlı Devleti'nin tamamında uygulanabilir ve yürürlükte bir barış düzenine dönüşmedi.
Amerika Birleşik Devletleri Dışişleri Bakanlığı'nın tarihsel belgelerinde, Türk milliyetçi hareketinin antlaşmayı onaylamayı reddettiği ve İtilaf Devletleri'nin bu onayı zorla sağlayamadığı açıkça belirtiliyor. Office of the Historian
Peki, Osmanlı yönetiminin Saltanat Şûrası'nda kabul yönünde karar almış olması neden yeterli olmadı?
Çünkü siyasi kabul ile antlaşmanın uluslararası hukuk bakımından yürürlüğe girmesi aynı şey değildir. Ayrıca Ankara hükûmetinin varlığı, ülke adına kimin karar verebileceği konusunda ciddi bir meşruiyet çatışması yaratmıştı.